R-290 (propaan) in warmtepompen — een technisch veiligheidsdossier

Met de overstap naar natuurlijke koudemiddelen krijgen wij regelmatig de vraag: "hoe zit het met de veiligheid van propaan in een warmtepomp?" Op deze pagina behandelen wij de relevante normering (EN 378, IEC/EN 60335-2-40), de constructieve maatregelen en de praktijkstatistieken.

1. Wat is R-290 chemisch en fysisch?

R-290 is de aanduiding voor zuivere propaan (C₃H₈) met een minimumzuiverheid van 99,5 % volgens ASHRAE 34. Belangrijke eigenschappen:

• GWP-100: 3 op IPCC AR4, zoals Daikin het drukt (vs. 675 voor R-32, 2.088 voor R-410A)
• ODP (ozonafbraak): 0
• Veiligheidsklasse: A3 (laag toxisch, hoog ontvlambaar)
• LFL (lower flammability limit): ~2,1 vol-% in lucht
• Auto-ontstekingstemperatuur: 470 °C^[4]
• Dichtheid: 1,55 keer lucht (zakt naar beneden)

De combinatie van een hoge auto-ontstekingstemperatuur en een relatief smalle ontvlambaarheidsmarge (2,1 % – 9,5 %) maakt R-290 in praktijk beheersbaar zolang lekdetectie en ventilatie correct zijn.

2. Normering — wat zegt de wet?

Voor lucht/water warmtepompen in een woonomgeving zijn drie normen leidend:

1. EN 378-1 t/m -4 (2016): "Refrigeration systems and heat pumps — safety and environmental requirements". Stelt charge-limieten per plaatsingscategorie (binnen/buiten/dakopstelling).
2. IEC/EN 60335-2-40 (2022): Specifieke veiligheidseisen voor warmtepompen, airconditioners en ontvochtigers. Behandelt lekdetectie, elektrische veiligheid, stille modus, beproeving.
3. EU 2024/573 (F-gassen): bevordert juist het gebruik van R-290 omdat het buiten de F-gas-quota valt.

Aanvullend gelden Nederlandse Bouwbesluit-eisen voor geluid op de erfgrens (ten hoogste 40 dB, dag en nacht dezelfde grens; Bbl art. 4.107 lid 2) en BRL 6000-25 voor erkenning van de installateur.

3. Charge-limiet en plaatsingscategorieën

EN 378 deelt warmtepompen in op basis van waar het koudemiddel zich bevindt en wie er aanwezig is in het beïnvloedbare gebied:

• Categorie III (buiten, geen toegang derden): bijv. buitenunit op het tuinpad. Geen charge-limiet voor R-290 zolang < 5 kg.^[1]
• Categorie II (open ruimte met toegang): bijv. galerij van een appartement. Limiet 1,5 kg.
• Categorie I (verblijfsruimte binnen): niet toegestaan voor split warmtepompen op R-290 in standaard configuratie.

De Daikin Altherma 4 H is een monoblock split: het volledige koudemiddelcircuit zit in de buitenunit. De binnenunit bevat alleen water, géén koudemiddel. Dit valt dus altijd in categorie III.

4. Constructieve maatregelen in de Altherma 4 H

Daikin heeft vijf elementen toegevoegd die ver boven de minimumeisen liggen (zie ook onze R-290 productpagina):

1. Halfgeleider gas-sensor (zelfdiagnose ieder uur): detecteert lekken vanaf 25 % LFL. Schakelt compressor uit en activeert ventilator op maximaal toerental.
2. Hermetisch gesloten elektrocompartiment: componenten die vonken kunnen veroorzaken (relais, thermische beveiliging) zitten achter een gasdicht aluminium schot.
3. Versterkt koudemiddelvat: doorstaat een val van 10 m tijdens transport. R-290 wordt pas ná installatie ingebracht.
4. Gasafscheider in watercircuit: vangt eventueel ontsnapt R-290 op uit de platenwarmtewisselaar voordat het door de CV-leidingen migreert.
5. Antivriesklep: voorkomt scheuren in de platenwarmtewisselaar bij stroomuitval in winter, dus ook secundaire lekkage.

5. Praktijkdata — wat de norm voorschrijft

De relevante normen schrijven de constructie- en plaatsingseisen voor die de praktijkrisico's tot een minimum beperken:

• EN 378-1:2016 stelt charge-limieten en plaatsings­categorieën zodat het beïnvloedbare gebied bij een eventuele lekkage onder de LFL blijft.
• IEC/EN 60335-2-40:2022 verplicht onder andere lekdetectie, een vonkvrij elektrocompartiment en automatische uitschakeling — dezelfde maatregelen die de Altherma 4 H toepast (zie paragraaf 4).
• EU 2024/573 (F-gassen): bevordert juist het gebruik van R-290 omdat het geen broeikasgas-quotum gebruikt en daarmee geen uitfasering boven het hoofd hangt, anders dan synthetische F-gassen.

Ter vergelijking: aardgas heeft een aanmerkelijk bredere ontvlambaarheidsmarge (5 – 15 % vs. 2,1 – 9,5 % voor R-290) en cv-ketels werken met een continue gasleiding in de woning. Een hermetisch gesloten warmtepomp met R-290 bevat het koudemiddel volledig in de buitenunit en heeft geen permanente toevoer.

6. Wanneer wel en wanneer niet R-290?

R-290 is ongeschikt of vraagt extra maatregelen wanneer:

• De buitenunit binnen 1 m van een kelderkoker zou komen
• De plaatsing op een onbeluchte binnenplaats moet (geen luchtverversing)
• Boven of onder een kelderingang — propaan zakt naar beneden

In die gevallen kiest u voor een andere plaatsingslocatie of voor een R-32 hybride opstelling. Wij beoordelen dit tijdens de schouw.

Conclusie

R-290 in een moderne hermetisch gesloten warmtepomp is technisch en statistisch een veilige keuze. Mits de installateur F-gassen-erkend is en de plaatsing de EN 378 / EN 60335 normen respecteert. Het milieuvoordeel (GWP 3 tegen 675 voor R-32, beide op IPCC AR4 zoals Daikin ze drukt) maakt R-290 voor 2026 en daarna de standaardkeuze.

Lees ook onze R-290 productpagina, de Altherma 4 H review of de installatie-stappen.

Veelgestelde vragen